Ψ

Psychologia.XMC.PL

Procesy Poznawcze Postrzeganie Myślenie Personality

*** Osobowość Teorie ***

Osobowość to występujący u każdego człowieka zasób utrwalonych postaw i mechanizmów przystosowawczych pozwalających mu utrzymać równowagę między wewnętrznymi pragnieniami, emocjami, a otaczającym go światem. Jest to zespół utrwalonych cech określających zachowanie, myśli i emocje wyznaczający indywidualny i niepowtarzalny styl życia. Podstawą osobowości są odziedziczone i nabyte cechy biofizyczne modelowane w procesie rozwojowym w czasie dzieciństwa i młodości przez oddziaływania kulturowe, społeczne oraz zwyczaje wychowawcze w rodzinie. Najnowsze ujęcia dotyczące osobowości akcentują decydujący wpływ aktywności samej jednostki na kształtowanie się osobowości.

Teorie i typologie osobowości znajdowały się w obszarze zainteresowań myślicieli i filozofów od wielu wieku. Wymienić tu należy zarówno filozofów klasycznych, takich jak Sokrates, Hipokrates, Platon i Arystoteles, jak i późniejszych myślicieli, których poglądy możemy odnaleźć w wielu współczesnych teoriach: Tomasza z Akwinu, Benthama, Comte’a, Hobbesa, Kierkegaarda, Locke’a, Nietzschego i Machiavellego. Na tym gruncie od początku XX wieku zaczęły powstawać psychologiczne teorie osobowości, różniące się od dawniejszych naukowymi aspiracjami (nie zawsze jednak znajdowały one wyraz w konsekwentnym przestrzeganiu reguł metodologii nauki). Na tworzenie się nowych teorii osobowości ważny wpływ wywarły główne nurty kształtującej się psychologii: kliniczny (Charcot, Janet, Freud), psychologia eksperymentalna (Helmholtz, Pawłow, Watson i Wundt), teoria uczenia się, psychologia postaci (Gestalt), koncentrująca się na pomiarze i badaniu różnic indywidualnych tradycja psychometryczna i inne. Głównymi teoretykami osobowości byli S. Freud, C.G. Jung G.W. Allport, H. Murray, G. Murphy, E.R. Gurthie, J. Dollard, N. Miller, G. Kelley, C. Rogers

Teorie Psychospołeczne
Wielu zwolenników Freuda (Adler, Fromm, Horney, Sullivan) zaczęło przekształcać teorię psychoanalityczną w kierunku nauk społecznych. Alfred Adler jako jeden z pierwszych położył nacisk na społeczną naturę człowieka w kształtowaniu się jego osobowości. Teoria osobowości opiera się na pięciu głównych pojęciach: Fikcja jako cel: zachowanie jednostki determinowane jest przez wyobrażony (a więc fikcyjny) cel, wspólny dla wielu osób, niejednokrotnie niemożliwy do realizacji.  Dążenie do wyższości: agresywna wola mocy i dominacji, gwarantująca spójność jednostce, przybierająca także kształt dążenia do doskonałości.  Poczucie niższości i kompensacja: poczucie niższości w pewnej dziedzinie rodzi w jednostce dążenie do kompensacji np poprzez intensywne ćwiczenie jakiejś umiejętności. Zainteresowanie społeczne: dążenie człowieka do zachowań prospołecznych (współpraca, identyfikacja z grupą, empatia) będące motorem rozwoju społeczeństw.

Styl życia – indywidualna, niepowtarzalna zasada wg której funkcjonuje osobowość danego człowieka jako całość. Podstawowym założeniem koncepcji osobowości Ericha Fromma jest idea, że człowiek czuje się samotny i wyobcowany po zerwaniu więzi jakie łączyły go z przyrodą i innymi ludźmi. Im więcej więzi zostaje zerwanych, tym bardziej człowiek czuje się osamotniony. Dwie drogi wyjścia z dylematu wiodą ku stworzeniu nowego społeczeństwa poprzez zjednoczenie się z innymi ludźmi lub ku ucieczce od wolności w totalitarny system społeczeństwa. Fromm był pod silnym wpływem wczesnych pism Marksa, ale stosował do jego interpretacji elementy teorii psychoanalitycznej. Uważał się za humanistę dialektycznego, uważając, że “zrozumienie psychiki człowieka musi być oparte na analizie jego potrzeb, wynikających z warunków jego egzystencji”. Jako główną swoistą potrzebę człowieka wymieniał potrzebę transcendencji, tj. stworzenia związków wykraczających poza naturę zwierzęcą człowieka. Ważnymi potrzebami człowieka jako istoty społecznej są także potrzeba zakorzenienia (naturalnej przynależności – bycia kimś, lub przynależności do kogoś) oraz potrzeba posiadania systemu orientacji – spójnego sposobu postrzegania świata.

Według Karen Horney – elementarnym doświadczeniem rozwoju osobowości (w okresie dzieciństwa) jest lęk podstawowy (basic anxiety) – zagrożenie poczucia bezpieczeństwa. W odpowiedzi na lęk jednostka rozwija różne racjonalne i irracjonalne strategie (potrzeby) determinujące dynamikę osobowości. Strategie irracjonalne (neurotyczne) Horney zgrupowała w trzy kategorie: dążenia ku ludziom (np. potrzeba miłości), odsuwanie się od ludzi (np. potrzeba niezależności), występowanie przeciw ludziom (np. potrzeba władzy).

Harry S. Sullivan przedstawił stanowisko teoretyczne nazywane interpersonalną teorią psychiatrii. Wg niej osobowość jest pojęciem hipotetycznym, “względnie trwałym układem powtarzających się sytuacji interpersonalnych, charakterystycznych dla życia danego człowieka”. Od urodzenia zanurzeni jesteśmy w polu społecznym – sieci realnych i wyobrażonych interakcji społecznych determinujących w sposób typowy dla gatunku ludzkiego nasze postępowanie.

Read More Click »

*** Psychologia Agresji ***

Agresja – zachowanie występujące w kontekście interpersonalnym pomiędzy dwojgiem lub więcej ludzi.
Celem lub skutkiem jego zachowania jest wyrządzenie dolegliwości drugiemu organizmowi, co w praktyce oznacza, że jest ono skierowane przeciwko innym ludziom lub innemu człowiekowi.

I. Przyczyny zachowania agresywnego.

1. Sygnały wywoławcze agresji.
Wg teorii Berkowitza elementami występującymi w sytuacjach agresywnych i odpowiedzialnymi za jego wywołanie są sygnały wywoławcze agresji. Stwierdza on, że współzależność między frustracja a agresja nie jest prosta i bezpośrednia. Pośród czynników interweniujących za najważniejsze uważa się “sygnały wywoławcze agresji”. Popędy takie jak gniew nie prowadzą do charakterystycznego dla nich zachowania dopóki nie zadziałają odpowiednie sygnały wyzwalające. Sygnałami takimi są bodźce w pewnym stopniu skojarzone z bodźcami wywołującymi gniew, lecz nie muszą być one obecne fizycznie w sytuacji, ani też skojarzenie nie musi się opierać tylko na fizycznym podobieństwie. Osoba sfrustrowana może przejawiać agresję po przypomnieniu sobie doznanej od kogoś frustracji. Osoba frustrująca jest wówczas obecna niejako symbolicznie w sytuacji i działając jako symboliczny bodziec wywołuje agresję. Sygnały wyzwalające agresję mogą stanowić warunek nie tylko konieczny, ale i wystarczający by wystąpiła reakcja agresywna. Teoria ta dotyczy zjawiska tak zwanej agresji przemieszczonej, skierowanej na obiekt inny niż ten, który stanowi oryginalne źródło frustracji.

2. Interpretacja sytuacji frustrującej oraz emocje wywołane frustracją.
Nie każde zdarzenie jest dla dwojga różnych ludzi w jednakowym stopniu frustrujące, nie każda frustracja prowadzi do agresji, ponieważ wywołane przez nią emocje mogą na to nie zezwolić. Dopiero sytuacja odpowiednio spostrzeżona i oceniona jako przeszkoda w dążeniach człowieka możemy nazwać frustracją. Agresja stanowi jedną z możliwych reakcji na frustrację i zachodzą wówczas, gdy gniew jest zasadnicza dominanta pobudzonych reakcji emocjonalnych. Celem tego zachowania będzie sprawianie bólu, krzywdy, dolegliwości drugiemu człowiekowi. Nie każda frustracja prowadzi do agresji, a jeśli już dochodzi do agresji, jest to jej charakterystyczna postać- zachowanie poprzedzone zachowaniem gniewnym i ukierunkowanym na szkodę wyrodzona drugiemu człowiekowi. Wg Bussa istnieje cały szereg innych bodźców wywołujących agresję: atak, bodźce drażniące i nieprzyjemne, które wywołują gniew, co w konsekwencji prowadzi do agresji. Ten rodzaj agresji Berkowitza nazwał “agresją gniewną”.

3. Imitacyjne uczenie się zachowania agresywnego.
Istnieje wiele czynników wpływających na zależność między obserwowaniem agresji a późniejszym zachowaniem agresywnym.
a. Zarówno u dzieci jak i u dorosłych obserwowanie agresji zwiększa prawdopodobieństwo późniejszego zachowania agresywnego. Wpływ ten jest większy w przypadku, gdy obserwowana agresja jest nagrodzona lub kończy się sukcesem.
b. Im bardziej obserwowana scena agresywna ma cechy realistyczne (film rysunkowy, scena z fabularnego filmu), tym większy wpływ na późniejsze wystąpienie agresji. Obserwowanie autentycznej bójki lub ataku agresji wywiera najsilniejszy skutek, najbardziej zwiększając prawdopodobieństwo późniejszego zachowania agresywnego.

4. Agresywność
Jeśli w identycznej sytuacji eksperymentalnej mającej na celu wywołanie zachowania agresywnego postawimy 2 osoby, tu u jednej z nich możemy oczekiwać agresji z większym a u drugiej z mniejszym prawdopodobieństwem. Tę właściwość określa się jako agresywność jednostki. Ujmowana w ten sposób wartość ta ma charakter ciągły i, odpowiednio każdego osobnika można umiejscowić w dowolnym punkcie linii, której jednym krańcem będzie zupełny brak agresywności, a drugiej agresywność “pełna” oznaczająca, że w każdej sytuacji osoba taka zakwalifikowana reaguje agresją.
Agresja rodzi agresję przez stopniowe utrwalanie się pewnego charakterystycznego sposobu interpretacji otoczenia. Oprócz nawyku agresywnej interpretacji można także mówić o nawyku agresywnego zachowania występującego w odpowiedzi na określoną sytuację lub bodziec. Buss twierdzi, że siłę nawyku atakowania, (czyli stopień agresywności) wyznaczają czynniki:

a) Częstotliwość uprzedniego działania na jednostkę czynników wywołujących gniew i poprzedzających agresję
b) Wzmocnienie (nagromadzenie) reakcji agresywnych
c) Wzmocnienie społeczne

Normy postępowania podtrzymywane przez grupę, do której należy jednostka, mają olbrzymi wpływ na kształtowanie się nawyku agresywnego i działają w trojaki sposób:

- dostarczają wzorców zachowania agresywnego, które wyuczone być mogą drogą imitacyjnego uczenia się,
- dostarczają częstych prowokacji do agresji, ponieważ członkowie grupy uznający agresywne zachowywanie się za pożądane często zachowują się agresywnie wobec siebie
- aprobata agresji przez grupę stanowi ważną dla jednostki nagrodę i wzmacnia silne relacje agresywne
- wrodzone predyspozycje biologiczne

II. Sposoby przejawiania się agresji.

1. Agresja i wrogość – formy zachowania agresywnego.
W literaturze terminu agresja i wrogość z reguły używa się zamiennie. Jednak Buss i Durkee rozróżniają te terminy na dwa odrębne i niezależne rodzaje zachowania. Wniosek swój oparli na analizie wyników uzyskanych przez zastosowanie kwestionariusza nazwanego Skala Agresji. Kwestionariusz ten podzielony jest na skale odnoszące się do 7 form zachowania agresywnego, oraz 9 pytań dodatkowych mierzących poczucie winy. Kwestionariusz wyróżnia następujące skale zachowań agresywnych:
- Skala I “ATAK”- użycie siły i przemocy fizycznej przeciwko innym ludziom.
- Skala II “AGRESJA POŚREDNIA” – tzn. agresja skierowana okrężna drogą na określoną osobę, jak i agresja bezkierunkowa, np. wybuchy złości przejawiające się krzykiem, tupaniem nogami.
- Skala III IRYTACJA – gotowość przejawiania negatywnych odczuć za najmniejszym podrażnieniem. Obejmuje takie cechy jak: porywczość, obraźliwość, zrzędliwość.
- Skala IV  NEGATYWIZM – jest to zachowanie opozycyjne, skierowane przeciwko autorytetowi lub władzy; może nasilać się od biernego sprzeciwu, aż do aktywnej walki przeciwko prawu, zwyczajowi.
- Skala V URAZA – zazdrość i nienawiść do otoczenia za rzeczywiste bądź wyimaginowane pokrzywdzenie.
- Skala VI PODEJRZLIWOŚĆ – rzutowanie wrogości na otoczenie wynikające ż przekonania, że inni przynoszą nam krzywdę lub ja planują.
- Skala VII  AGRESJA SŁOWNA – wyrażanie negatywnych uczuć wypowiedziami słownymi.
- Skala VIII POCZUCIE WINY – wyraża się w niej ewentualne przekonanie badanego, że jest złym człowiekiem, że czyni zło, oraz ujawnia skłonność do odczuwania wyrzutów sumienia za dotychczasowe postępowanie. Zadaniem ósmej skali jest rozstrzygnięcie problemu, jaka jest zależność między skłonnością do zachowania agresywnego w różnych jego postaciach, a tak rozumianym poczuciem winy.

Wyniki badań Skalą Agresji wskazują, iż na agresję składają się takie zachowania jak: skłonność do fizycznego ataku, irytacji, agresja pośrednia i słowna, a dla kobiet dodatkowo negatywizm. Wrogość natomiast wyraża się w dwóch pod skalach tego testu: podejrzliwości i urazy, a u kobiet dodatkowo w skali poczucia winy. Wg Bussa różnica między agresją a wrogością nie sprowadza się tylko do sposobu ich przejawiania się w zachowaniu, lecz także do różnych przyczyn, które je wywołują. Agresja może być wywołana różnymi czynnikami – zarówno atakiem, frustracja i drażniącymi bodźcami, jak też mieć charakter instrumentalny, natomiast wrogość stanowi głownie generalizowaną odpowiedź na ustawicznie powtarzający się atak, jako bodziec mający największą właściwość wywoływania gniewu.

Rozróżniając agresje i wrogość Buss nie zwrócił uwagi na dwie sprawy- nie uwzględnił różnicy, jaka występuje między zachowaniem, czyli agresją a postawą, czyli wrogością. Badacz zapomniał również o rozróżnieniu agresji na otwartą i ukryta. Wrogość opisywana przez Bussa jest “agresją ukrytą”, natomiast “agresja otwarta” jest wyładowaniem pobudzenia agresywnego w sposób otwarty.

2. Agresja w marzeniach i agresja w zachowaniu.
Agresja ukryta przejawia się w marzeniach i wyobraźni, planowaniu zemsty. Ten rodzaj agresji jest wykrywany przy pomocy technik projekcyjnych, które oparte są na mechanizmie obronnym  projekcji. Przyjmuje się, że ludzie mają skłonność do “rzutowania”, “projekcji” swych myśli, dążeń i pragnień na innych ludzi i przypisywaniu im tego, co w rzeczywistości sami odczuwają (tu: test TAT  obrazkowy). Najczęściej używane techniki projekcyjne to:

1) Eksperymentalnie tworzone sytuacje projekcyjne, w których dziecko bawi się lalkami, ż reguły utożsamiającymi jakieś osoby znaczące lub rówieśników (doll play).
2) Testy percepcji plam nieforemnych, np. sposób postrzegania plam atramentowych przykładowo: dostrzeganie zarysu drapieżnego zwierzęcia, karabinu, świadczy o agresji i innych odczuciach osoby badanej.
3) Testy apercepcji tematycznej (TAT) interpretacja kart, obrazków.
Wytwarzanie u człowieka mechanizmów kontroli zachowania agresywnego poprzez karanie agresji.

III. Wytwarzanie u człowieka mechanizmów kontroli zachowania agresywnego poprzez karanie agresji.

Nawyk agresywnego zachowania powstaje wskutek nagradzania agresji, natomiast wytwarzanie dostatecznie silnych mechanizmów powstrzymujących reakcje agresywne odbywa się w wyniku karania.
Mówiąc o karach, najczęściej mamy na myśli trzy główne ich rodzaje:
- Kary stanowiące bezpośrednią dolegliwość dla człowieka, mające z reguły charakter fizyczny;
- kary polegające na dezaprobacie, potępieniu przez innych ludzi, jeśli tymi osobami są ludzie z którymi jednostka pozostaje w związku uczuciowym (np. rodzice), wówczas mówimy, że kara taka polega na “pozbawieniu miłości”.
- Kara o charakterze wewnętrznym- polega na wyrzutach sumienia, poczuciu winy powstającym wówczas, gdy ktoś postępuje niezgodnie z normami, które zostały zinternalizowane i poprzez to przestrzeganie ich stanowi wewnętrzną potrzebę człowieka (np. uczciwy człowiek, któremu pod wpływem chwili zdarza się przywłaszczyć jakąś rzecz, odczuwa potem wyrzuty sumienia) Dollard zakłada, że kara powstrzymuje agresję, lecz należy ja ograniczyć pewnymi warunkami, tj.:
- Sposób wymierzania kary – ważne jest, aby kara była wymierzona natychmiast po agresji i przez to warunkowo kojarzona z aktem agresji. Konsekwencja w karaniu zachowania agresywnego i zgodność w tym zakresie między osobami karzącymi tak, aby wspomniane uwarunkowanie było dostatecznie silne. Oczekiwanie kary w sytuacji pobudzenia do agresji wytwarza niepokój na tyle silny, aby tłumił skutecznie otwartą agresję. Buss podkreśla, że kara nie powinna mieć charakter osobistego rewanżu za agresję, ponieważ wówczas odbierana jest jako atak i wywołuje silne pobudzenie do agresji u karanego.
- Rodzaj wymierzanej kary – kary fizyczne są mało efektywne w tłumieniu agresji w porównaniu z karami polegającymi na pozbawieniu aprobaty i miłości ze strony osób znaczących (rodziców). Kary fizyczne stanowią dodatkowy model zachowania agresywnego; natomiast kary opierające się na dezaprobacie dużo skuteczniej powodują u karanego internalizację norm (uwewnętrznienie norm i zasad, przyjęcie ich i zaakceptowanie jako własne). Metody oparte na miłości wyraźnie ułatwiają rozwój sumienia i internalizację zakazów społecznie nieaprobowanego zachowania.
- Stosunek karanego do osoby karzącej – w przypadku pozytywnego stosunku emocjonalnego między karanym a karzącym skuteczniejsze są kary formalne wymierzone na podstawie obowiązujących przepisów i regulaminu, pozbawione akcentu osobistego rewanżu. W przypadku, gdy brak jest pozytywnej więzi między karzącym a karanym najefektywniejsze są kary nieformalne, mające charakter osobistego ataku lub rewanżu. W oparciu o system kar i nagród dokonuje się socjalizacji zachowania agresywnego. Sears, Maccoby i Lewin twierdzą, iż zasadnicze znaczenie w zmniejszaniu agresywności u dzieci ma nie tyle częstotliwość i surowość kar, co nieprzyzwalanie na zachowanie agresywne i dezakceptacja tego zachowania przez rodziców. Rodzice najmniej przyzwalający na agresję i stosujący najmniej ostre kary za agresje maja najmniej agresywne dzieci.

Gdy kara za agresje przychodzi z “zewnątrz”, wówczas człowiek unika zachowania agresywnego tylko w tych sytuacjach, których są bardzo podobne lub identyczne z tymi, w których za takie zachowanie go karano. “Zewnętrzna” kontrola zachowania agresywnego skuteczna będzie w stosunkowo nielicznych sytuacjach, w których obawa kary będzie dostatecznie silna. Można, więc przypuszczać, że jednostki, które charakteryzuje “zewnętrzna” kontrola zachowania będą bardziej agresywne od tych, u których kontrola taka opiera się na zinternalizowanych wartościach. Nie tylko karanie za agresję zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia agresji w przyszłości. Podobny efekt osiągnąć można przez zademonstrowanie nieagresywnych sposobów zachowania. Najefektywniejszym sposobem eliminowania zachowania agresywnego jest wzmacnianie nieagresywnych zachowań i tworzenie w ten sposób nawyków nieagresywnego zachowania.

Read More Click »

  • Page 1 of 2
  • 1
  • 2
  • >