Ψ

Psychologia.XMC.PL

Procesy Poznawcze Postrzeganie Myślenie Personality

*** Teorie Rozwoju Percepcyjnego ***

Percepcja i Działanie – są ściśle ze sobą powiązane. Odruchy noworodka wpływają na percepcję wzrokową. Narzędziami do poszukiwania danych wzrokowych dysponują już w chwili urodzenia i wykorzystują je dostarczyć sobie stymulacji poprzez oglądanie silnie skontrastowanych krawędzi. Niemowlęta budują oczekiwania co do powtarzających się wydarzeń. To pozwala im sprawować do pewnego stopnia kontrolę nad własnymi działaniami. Kontrola nad własnymi ruchami w przestrzeni przyczynia się do zmieniających się warunków percepcji i działania.

Rozwój Pojęcia JA
System Ja – (układ powiązanych wzajemnie procesów – samowiedzy, samooceny, samoregulacji składających się na JA), Samowiedza, samoświadomość (obejmująca wiedzę o samym sobie), Samoocena (obejmuje opinie o sobie i własnych zdolnościach), Samoregulacja (obejmuje samokontrolę)
Podejście poznawczo – rozwojowe – Samowiedza – Model Selmana – Model rozwoju świadomości Ja u dzieci, obejmuje stadia;

1) Poziom 0 – (okres niemowlęcy 1-2 r.ż.) Rozumieją fakt swego fizycznego istnienia, lecz nie są świadome swojej odrębności psychicznej. Dziecko nie potrafi odróżnić zachowania od towarzyszących mu uczuć.

2) Poziom 1 – (okres wczesnodziecięcy 3-5 r.ż.) Dziecko oddziela poznanie od zachowania i wierzy, że myśl może kontrolować działanie. Jednak dzieci w tym wieku są przekonane o tym, że wewnętrzne myśli i uczucia są bezpośrednio odzwierciedlane w zachowaniu i wyglądzie zewnętrznym, czyli że można poznać czyjeś Ja, obserwując działania i stany danej osoby (uśmiecha się-szczęśliwa).

3) Poziom 2 – (środkowa faza dzieciństwa 6-9 r.ż) dziecko zdaje sobie sprawę z tego że motywy i uczucia mogą różnić się od zachowań, zatem Ja może być w pewnym stopniu ukryte przed innymi, nie może jednak być ukryte przed samym sobą.

4) Poziom 3 – (okres poprzedzający dorastanie 10-13 r ż) rośnie przekonanie że Ja stanowi trwały element osobowości. Wierzą że człowiek może obserwować i oceniać swoje wewnętrzne Ja, co mogło by oznaczą, że umysł (obserwujący) jest czymś innym niż Ja (obserwowany).

5) Poziom 4 – (dorastanie, powyżej 12-14 r ż.) Dorastający nabiera ostatecznie przekonania, że Ja nie może być w pełni poznane, gdyż pewne aspekty osobowości pozostają a sferze nieświadomości. Model Przetwarzanie Informacji – Każdy z nas rozwija SCHEMAT JA (wew. poznawczy autoportret służący do organizowania informacji dotyczących własnego Ja). Schematy są stale przebudowywane. Dzieci z wysoka samoocena wyraźnie dostrajają się do informacji spójnych z ich samooceną, natomiast dzieci z niska samooceną są bardziej świadome informacji potwierdzających, a może nawet utrwalających ich negatywny obraz samych siebie.

Teorie Uczenia się - Samoocena – (Bandura). Oparte o Poczucie Skuteczności Własnego Działania – subiektywna ocena własnych zdolności wykonywania różnych działań i zachowań. Niemowlęta i małe dzieci nie w pełni rozumieją procesy przebiegające w ich fizycznym i społecznym otoczeniu, niewiele wiedzą o swoich własnych umiejętnościach i zdolnościach. Liczne doświadczenia prób i błędów, słowne instrukcje rodziców, pomagają dzieciom stopniowo poznawać granice swoich zdolności i umiejętności, właściwie oceniać swoją skuteczność. Rozwojowi adekwatnego oceniania skuteczności własnych działań sprzyjają mechanizmy; modelowanie – szacowanie prawdopodobieństwa osiągnięcia sukcesu, uświadomienie sobie wew. reakcji własnego organizmu. Dzieci interpretują odczucia towarzyszące pobudzeniu emocjonalnemu (napięcie) jako wskaźniki zaniepokojenia i uczą się używać ich do przewidywania zbliżającej się porażki. Silniejsze poczucie skuteczności własnego działania skłania do większego wysiłku, oraz wytrwałości i ostatecznie prowadzi do wyższego poziomu wykonania.

Teoria Etologiczna – (Bowlby) Poczucie własnego Ja zaczyna rozwijać się w toku interakcji miedzy dzieckiem i opiekunem, a sprzyja mu czuła troska opiekuna. Mało badań na ten temat.

Samowiedza – Postrzeganie Przestrzenne – najwcześniejsza samoświadomość pojawia się około 4 mies. życia. Miedzy 4-10 mies. życia dzieci widzą świat w sposób egocentryczny, rozumiejąc świat tylko w relacji do siebie. Dzieci używają siebie jako punktu odniesienia przy szukaniu przedmiotów. Podmiotowość – poczucie własnej podmiotowości, świadomość że może byś podmiotem czy sprawcą zdarzeń następujących w jego świecie (porusza zabawkami, stuka klockami..). Jest świadome zarówno swojej odrębności od tych przedmiotów, jak i możliwości robienia z nimi czegoś. Niemowlęta najpierw uczą się wykonywać jakąś czynność na sobie lub mówić do siebie, a dopiero potem są w stanie kierować te reakcje do matek. Wzrokowe rozpoznanie siebie – Badanie przy użyciu lustra. W ciągu 1 r ż. dzieci uśmiechają się i wokalizują do swojego odbicia w lustrze. W 2 r ż. pojawia się zainteresowanie skutkami, które może wywoływać, zwłaszcza gdy harmonizują one z wykonanymi przez dziecko czynnościami. Zainteresowanie lustrami w tym wieku nie świadczy o tym że się rozpoznają. Dopiero około 24 mies. pojawia się ta zdolność (badanie ze znaczkiem na twarzy, jako rozpoznanie w nim własnego odbicia)

Opisy samych siebie – Pomiar samowiedzy na podstawie analizy ich opisów samych siebie (wywiady, kwestionariusze). W wieku 2 lat wykazują znajomość podstawowych swoich cech np.; dziewczynka czy chłopiec, dziecko czy dorosły. Okres przedszkolny – samoopisy dotyczą cech wyglądu zew., posiadanych rzeczy, upodobań (ma rower, piegi) Skupiają się na opisach o właściwościach przedmiotowych, występujących tu i teraz. Środkowa faza dzieciństwa – samo opisy przechodzą do myślenia operacyjnego. 6-10 lat zaczynają mówić o cechach mniej namacalnych (emocje, zdolności), przypisują sobie przynależność do pewnej kategorii (Harcerz), rzadziej ograniczają się do wypowiedzi tu i teraz, oraz do cech fizycznych. Porównują się z innymi dziećmi, opisują swoje umiejętności, uzdolnienia w odniesieniu do podobnych właściwości kolegów. Wzrasta ścisłość podawanych informacji. Dorastanie – posługuje się operacjami formalnymi myśli i opisuje siebie w kategoriach bardziej abstrakcyjnych i hipotetycznych. Skupia się w treści samoopisów na postawach (patriota), atrybutach osobowości, osobistych przekonaniach. Mają większą gotowość opisywania swoich negatywnych cech pośród innych, pozytywnych.

Samoocena – zależy od czynników poznawczych oraz społecznych. Opinie o sobie maja związek z samoakceptacją, czy poczuciem własnej wartości. Metodą badania samooceny są kwestionariusze, których pytania wydobywają ocenę siebie badanej osoby w różnych sytuacjach i aspektach. Dzieci nie są w stanie oceniać siebie w podobny sposób we wszystkich obszarach. Młodsze dzieci poniżej 8 r ż. nie są w stanie określić poczucia własnej wartości, jednak u starszych jest ono oparte na tym jak ich zdaniem są oceniane przez innych i jak same siebie oceniają. We wczesnym okresie szkolnym poziom samoakceptacji jest ustabilizowany, z niewielką tendencja do wzrostu. Dorastanie 11-12 r ż. Poziom akceptacji obniża się, wzrost dopiero w szkole średniej. Na okresowe pogorszenie się samoakceptacji ma wpływ samoświadomość związana z uwzględnieniem opinii innych osób o sobie. Do pewnego czasu widzimy samych siebie tak, jak myślimy że inni nas widzą. Rosnąca samoświadomość prowadzi do bardziej krytycznych samoocen, a w konsekwencji do spadku samoakceptacji.. Innymi czynnikami są; zmiany biologiczne związane z dojrzewaniem płciowym, zmiana o charakterze środowiskowym.

[Czytaj Więcej...]

*** Teorie Rozwoju w Psychologii ***

Teoria Uczenia się – Dziecko buduje wrażenia percepcyjne poprzez skojarzenia. Wydaje mu się że nie ma związku miedzy elementami; ucho, usta.., gdy się widok powtarza dziecko składa tek obraz w jedno tworząc twarz. Dzięki doświadczeniu kojarzy dźwięki z obrazami, dotyk z widzeniem (twarz-głos). Niektóre komórki mózgowe są np. wrażliwe na linie, inne na kąty, linie pionowe.., i jeśli jakiś bodziec wielokrotnie aktywizuje grupy takich komórek (dziecko patrzące na kwadrat), następuje wzmocnienie powiązań miedzy nimi. W końcu funkcjonowanie tych komórek ulega synchronizacji i człowiek widzi cały kwadrat, a nie kombinacje linii i przekątnych. Komórki nie aktywizowane giną. Rozwój polega na tym, iż niemowlęta uczą się poprzez doświadczenie, budowania coraz bardziej szczegółowych i złożonych spostrzeżeń na podstawie pojedynczych informacji sens.

Teoria Etologiczna – (Gipson i Spelke) Podkreśla naturalne wyposażenie, które zostało wypracowane w toku ewolucji w celu gromadzenia informacji z otaczającego świata. Nie zgadza się z poprzednią teoria odnośnie łączenia się dzięki doświadczeniu, fragmentów odbieranych informacji. Zakłada, że obiekty mieszczące się w otaczającym świecie wydzielają naturalnie ustrukturalizowaną energię fizyczną, która może być percypowana w całości. Rozwój Percep. Polega na zwiększaniu wrażliwości na strukturę tej energii, oraz wzrastaniu umiejętności określania, które cechy przedmiotów i ludzi pozostają stałe, a które się zmieniają. Zakłada ona, że ludzie percypują informację sensor ze zrozumieniem, jako całe zdarzenie, a nie oddzielane dane pochodzące z oczu, uszu…które muszą zostać połączone. Niemowlęta patrzące na ludzi dostrzegają brak synchronizacji pomiędzy ruchem warg a dochodzącym dźwiękiem. Rozwój polega na, wzroście wrażliwości na strukturę napływającej informacji, oraz na to, które cechy pozostają stałe, a które się zmieniają.

Teoria Poznawcza – (Bruner i Goodman) Podkreśla rolę wiedzy w interpretowaniu świata przez ludzi. Wartość przepisywana przez ludzi danym obiektom może wpływać na to jak je spostrzegamy. Człowiek nie może spostrzec jakiegoś obiektu dopóki nie jest w stanie go skategoryzować. Np. wybieranie pieniążka większego, ze względu na prawdopodobna jego większą wartość. Sposób spostrzegania świata przez dziecko zależy od jego poziomu rozwoju poznawczego. W niemowlęctwie postępuje integracja poszczególnych dróg percepcji, np. Przedmiot dotykany i widziany jest tym samym przedmiotem.

Percepcja Dotykowa – aktywne, eksploracyjne wykorzystywanie dotyku. W 2 miesiącu poczęcia reaguje na uderzenie po stronie ust (zwiastun reakcji odruchu ryjkowego, posługującego się przez dziecko po urodzeniu). Wrażliwość wzrasta w ciągu kilku pierwszych dni życia. Ręka położona na klatce piersiowej – może uciszyć płaczącego noworodka, lekki klepnięcie uspokoić wcześniaka. Pod koniec 1 r.ż. niemowlę jest zdolne do rozpoznania znanego przedmiotu, wykorzystując wyłącznie dotyk. Z wiekiem percepcja ulega usprawnieniu.

Zmysł Równowagi - odczuwanie przyciągania ziemskiego i ruchów własnego ciała. Pomaga w utrzymaniu pozycji ciała. Wrażliwość widać w uspokajających efektach kołysania i bujania płaczących dzieci. Skuteczność zależy od tego jak długo trwają i jak prędko postępują. Dzieci są bardziej czujne w pozycji pionowej niż poziomej. Np. Umieszczono dziecko w pokoju w którym ściany się poruszały a podłoga była nie ruchoma. Gdy ściany poruszały się, dane wzrokowe dziecka mówiły mu, że porusza się do przodu, a dane z narządu równowagi wskazywały, że jest nieruchome. Zwyciężały doznania wzrokowe, gdyż dzieci często upadały do tyłu.

Węch – noworodki odwracają głowę do nieprzyjemnie pachnącego kawałka waty. Np. Pogodny wyraz twarzy na truskawki, a grymas na ryby. Węch staje się czulszy w ciągu kilku pierwszych dni życia. W 1 tygodniu rozróżniają zapachy Matki od Innej Kobiety.

Smak – Wrażliwe od urodzenia. Posłodzony płyn niemowlę ssie intensywniej. Noworodki potrafią różnicować smaki. W wieku 2 godzin mają odmienny wyraz twarzy , gdy podaje im się roztwory słodkie i niesłodkie, gorzkie, kwaśne i słone. W wieku około 4 miesięcy wykazują preferencję dla smaku słonego, który wykazywał reakcje awaryjną.

Słuch – Pomiary aktywności elektrycznej mózgu wykazały, że płód odbiera dźwięki już w 25 tygodniu po poczęciu. Płód po 28 tygodniach prawie zawsze reaguje ruchem powiekami na dźwięk(zbadano ultrasonografem). Noworodki poniżej 4 dni odróżniają głos swojej matki, od głosu obcych. Noworodek cechuje się mniejszą wrażliwością słuchową niż dorośli. Może on usłyszeć jedynie dźwięki głośniejsze niż szept z odległości 135 cm. Wrażliwość zmienia się wraz z ich częstotliwością. Wrażliwość słuchowa wzrasta tylko do 10 lat. Niemowlęta wcześnie są zdolne do dostrzegania różnic w intensywności dźwięków. Gdy 6 mies. Dziecko przyzwyczai się do dźwięku odpowiadającej normalnej rozmowie słyszanego z odległości 90 cm , to nawet niewielki wzrost głośności powoduje istotną zmianę w rytmie bicia serca. Dzieci w wieku 3-8 mies. odróżniają niewiele różniące się tony. Niskie tony lepiej uspokajają dzieci, a wysokie obniżają ich nastrój. Sam płacz bywa zaraźliwy, kiedy widzą jak inne dzieci płaczą. Niemowlęta w 4-7 mies. życia dostrzegają różnicę miedzy kołysanką a piosenką przeznaczona dla dorosłych. Niemowlęta wykazują szczególna wrażliwość na cechy dźwięku które są ważne dla percepcji języka. Zauważają różnice w czasie trwania dźwięków, odróżniają dźwięki które mają tę samą częstotliwość, oraz intensywność, ale różnią się pod względem osiągania maksimum intensywności. Chętniej wsłuchują się w częstotliwość głosu ludzkiego. Różnicuje dźwięk mowy już w wieku miesiąca. Noworodki wyróżniają ogólny kierunek , z którego pochodzi dźwięk. Zwracają głowę i oczy w kierunku źródła dźwięku (głos ludzki, grzechotka). W ciągu pierwszego 1,5 roku dziecko uczy się rozróżniać przestrzeń słuchową. Aby osiągnąć tą umiejętność musi dokonać właściwej rekalibracji (adekwatna lokalizacja dźwięku zależna w dużej mierze od uchwycenia różnicy w czasie docierania do dźwięku do jednego i drugiego ucha).

Wzrok – Noworodki widzą. W ciągu pierwszych kilku dni po urodzeniu potrafią dostrzegać intensywność światła. Otwierają oczy w ciemności i zamykają przy ostrym świetle. Już od urodzenia szczególnie lubią widzieć ruch. Noworodki lubią patrzeć na obiekty tworzące jakiś wzór, niż na obiekty nie stanowiące wzoru. Badacze stwierdzili że ostrość wzroku noworodka wynosi 20/400 – 20/800 przy normalnej ostrości dorosłych wynoszącej 20/20. W wieku 3 mis. 20/100, w wieku 12 mies. poziom jak u osób dorosłych. Zdolność do Akomodacji (automatyczne przystosowanie soczewki oka w celu wywołania zogniskowanego obrazu jakiegoś obiektu na wrażliwej na światło powierzchni dna oka) wzrasta pomiędzy 1a3 r.ż. i osiąga poziom dorosłych około 6 miesiąca. Widzenie Perfekcyjne (percepcja danych wzrokowych znajdujących się poza obszarem, na który patrzy jednostka) miesięcznego dziecka jest o wiele mniej obszerne od tego, które występuje u dorosłych, znaczny rozwój następuje w wieku 3 mies. Małe dzieci wykazują tendencje do patrzenia na kolorowe przedmioty. Noworodki odróżniają czerwony od zielonego. W wieku 2 mies. funkcjonują wszystkie receptory barw, w wieku 3 mies. wolą barwę żółtą i czerwoną, od niebieskiej i zielonej. Widzenie Obuoczne (zdolność dwóch oczu do równoczesnego widzenia tych samych aspektów danego obiektu) zaczyna rozwijać się w wieku 3,5 mies. Noworodki patrzą najpierw na wysoko skontrastowane krawędzie, np. tam gdzie styka się białe i czarne, a następnie przesuwają wzrok do tyłu i do przodu po tych kontrastujących krawędziach. W miarę wzrostu dzieci patrzą dłużej na wzorce których elementy są rozmieszczone gęściej. Dzieci wolą obrazy zawierające największą liczbę szczegółów, jaką są zdolne spostrzec na danym poziomie wieku. Aktywność wzrokowa we wczesnym niemowlęctwie odpowiada kalendarzowi biologicznemu, nakazującemu dziecku utrzymanie aktywności komórek mózgowych na wysokim poziomie. Kierowanie uwagi dziecka na najbardziej informacyjne części świata wzrokowego. Twarz zawiera układ elementów, którym dzieci są najbardziej zainteresowane. Niemowlęta nie rozróżniają układu elementów tworzącego twarz od przypadkowego układu tych samych elementów przed wiekiem 3-4 mies. Najbardziej przyciągają uwagę; oczy, następnie oczy i nos, wreszcie oczy, nos, usta. W wieku 5 tygodni patrzą na silnie skontrastowane brzegi twarzy. 2 tygodnie starsze patrzą na wewnętrzne elementy twarzy, szczególnie na oczy. Kiedy dorosły mówi dziecko patrzy się na jego oczy a nie na usta. W wieku 7 mies. potrafią różnicować wyraz szczęścia i zaskoczenia, strachu.

[Czytaj Więcej...]

*** Psychologia Agresji ***

Agresja – zachowanie występujące w kontekście interpersonalnym pomiędzy dwojgiem lub więcej ludzi.
Celem lub skutkiem jego zachowania jest wyrządzenie dolegliwości drugiemu organizmowi, co w praktyce oznacza, że jest ono skierowane przeciwko innym ludziom lub innemu człowiekowi.

I. Przyczyny zachowania agresywnego.

1. Sygnały wywoławcze agresji.
Wg teorii Berkowitza elementami występującymi w sytuacjach agresywnych i odpowiedzialnymi za jego wywołanie są sygnały wywoławcze agresji. Stwierdza on, że współzależność między frustracja a agresja nie jest prosta i bezpośrednia. Pośród czynników interweniujących za najważniejsze uważa się “sygnały wywoławcze agresji”. Popędy takie jak gniew nie prowadzą do charakterystycznego dla nich zachowania dopóki nie zadziałają odpowiednie sygnały wyzwalające. Sygnałami takimi są bodźce w pewnym stopniu skojarzone z bodźcami wywołującymi gniew, lecz nie muszą być one obecne fizycznie w sytuacji, ani też skojarzenie nie musi się opierać tylko na fizycznym podobieństwie. Osoba sfrustrowana może przejawiać agresję po przypomnieniu sobie doznanej od kogoś frustracji. Osoba frustrująca jest wówczas obecna niejako symbolicznie w sytuacji i działając jako symboliczny bodziec wywołuje agresję. Sygnały wyzwalające agresję mogą stanowić warunek nie tylko konieczny, ale i wystarczający by wystąpiła reakcja agresywna. Teoria ta dotyczy zjawiska tak zwanej agresji przemieszczonej, skierowanej na obiekt inny niż ten, który stanowi oryginalne źródło frustracji.

2. Interpretacja sytuacji frustrującej oraz emocje wywołane frustracją.
Nie każde zdarzenie jest dla dwojga różnych ludzi w jednakowym stopniu frustrujące, nie każda frustracja prowadzi do agresji, ponieważ wywołane przez nią emocje mogą na to nie zezwolić. Dopiero sytuacja odpowiednio spostrzeżona i oceniona jako przeszkoda w dążeniach człowieka możemy nazwać frustracją. Agresja stanowi jedną z możliwych reakcji na frustrację i zachodzą wówczas, gdy gniew jest zasadnicza dominanta pobudzonych reakcji emocjonalnych. Celem tego zachowania będzie sprawianie bólu, krzywdy, dolegliwości drugiemu człowiekowi. Nie każda frustracja prowadzi do agresji, a jeśli już dochodzi do agresji, jest to jej charakterystyczna postać- zachowanie poprzedzone zachowaniem gniewnym i ukierunkowanym na szkodę wyrodzona drugiemu człowiekowi. Wg Bussa istnieje cały szereg innych bodźców wywołujących agresję: atak, bodźce drażniące i nieprzyjemne, które wywołują gniew, co w konsekwencji prowadzi do agresji. Ten rodzaj agresji Berkowitza nazwał “agresją gniewną”.

3. Imitacyjne uczenie się zachowania agresywnego.
Istnieje wiele czynników wpływających na zależność między obserwowaniem agresji a późniejszym zachowaniem agresywnym.
a. Zarówno u dzieci jak i u dorosłych obserwowanie agresji zwiększa prawdopodobieństwo późniejszego zachowania agresywnego. Wpływ ten jest większy w przypadku, gdy obserwowana agresja jest nagrodzona lub kończy się sukcesem.
b. Im bardziej obserwowana scena agresywna ma cechy realistyczne (film rysunkowy, scena z fabularnego filmu), tym większy wpływ na późniejsze wystąpienie agresji. Obserwowanie autentycznej bójki lub ataku agresji wywiera najsilniejszy skutek, najbardziej zwiększając prawdopodobieństwo późniejszego zachowania agresywnego.

4. Agresywność
Jeśli w identycznej sytuacji eksperymentalnej mającej na celu wywołanie zachowania agresywnego postawimy 2 osoby, tu u jednej z nich możemy oczekiwać agresji z większym a u drugiej z mniejszym prawdopodobieństwem. Tę właściwość określa się jako agresywność jednostki. Ujmowana w ten sposób wartość ta ma charakter ciągły i, odpowiednio każdego osobnika można umiejscowić w dowolnym punkcie linii, której jednym krańcem będzie zupełny brak agresywności, a drugiej agresywność “pełna” oznaczająca, że w każdej sytuacji osoba taka zakwalifikowana reaguje agresją.
Agresja rodzi agresję przez stopniowe utrwalanie się pewnego charakterystycznego sposobu interpretacji otoczenia. Oprócz nawyku agresywnej interpretacji można także mówić o nawyku agresywnego zachowania występującego w odpowiedzi na określoną sytuację lub bodziec. Buss twierdzi, że siłę nawyku atakowania, (czyli stopień agresywności) wyznaczają czynniki:

a) Częstotliwość uprzedniego działania na jednostkę czynników wywołujących gniew i poprzedzających agresję
b) Wzmocnienie (nagromadzenie) reakcji agresywnych
c) Wzmocnienie społeczne

Normy postępowania podtrzymywane przez grupę, do której należy jednostka, mają olbrzymi wpływ na kształtowanie się nawyku agresywnego i działają w trojaki sposób:

- dostarczają wzorców zachowania agresywnego, które wyuczone być mogą drogą imitacyjnego uczenia się,
- dostarczają częstych prowokacji do agresji, ponieważ członkowie grupy uznający agresywne zachowywanie się za pożądane często zachowują się agresywnie wobec siebie
- aprobata agresji przez grupę stanowi ważną dla jednostki nagrodę i wzmacnia silne relacje agresywne
- wrodzone predyspozycje biologiczne

II. Sposoby przejawiania się agresji.

1. Agresja i wrogość – formy zachowania agresywnego.
W literaturze terminu agresja i wrogość z reguły używa się zamiennie. Jednak Buss i Durkee rozróżniają te terminy na dwa odrębne i niezależne rodzaje zachowania. Wniosek swój oparli na analizie wyników uzyskanych przez zastosowanie kwestionariusza nazwanego Skala Agresji. Kwestionariusz ten podzielony jest na skale odnoszące się do 7 form zachowania agresywnego, oraz 9 pytań dodatkowych mierzących poczucie winy. Kwestionariusz wyróżnia następujące skale zachowań agresywnych:
- Skala I “ATAK”- użycie siły i przemocy fizycznej przeciwko innym ludziom.
- Skala II “AGRESJA POŚREDNIA” – tzn. agresja skierowana okrężna drogą na określoną osobę, jak i agresja bezkierunkowa, np. wybuchy złości przejawiające się krzykiem, tupaniem nogami.
- Skala III IRYTACJA – gotowość przejawiania negatywnych odczuć za najmniejszym podrażnieniem. Obejmuje takie cechy jak: porywczość, obraźliwość, zrzędliwość.
- Skala IV  NEGATYWIZM – jest to zachowanie opozycyjne, skierowane przeciwko autorytetowi lub władzy; może nasilać się od biernego sprzeciwu, aż do aktywnej walki przeciwko prawu, zwyczajowi.
- Skala V URAZA – zazdrość i nienawiść do otoczenia za rzeczywiste bądź wyimaginowane pokrzywdzenie.
- Skala VI PODEJRZLIWOŚĆ – rzutowanie wrogości na otoczenie wynikające ż przekonania, że inni przynoszą nam krzywdę lub ja planują.
- Skala VII  AGRESJA SŁOWNA – wyrażanie negatywnych uczuć wypowiedziami słownymi.
- Skala VIII POCZUCIE WINY – wyraża się w niej ewentualne przekonanie badanego, że jest złym człowiekiem, że czyni zło, oraz ujawnia skłonność do odczuwania wyrzutów sumienia za dotychczasowe postępowanie. Zadaniem ósmej skali jest rozstrzygnięcie problemu, jaka jest zależność między skłonnością do zachowania agresywnego w różnych jego postaciach, a tak rozumianym poczuciem winy.

Wyniki badań Skalą Agresji wskazują, iż na agresję składają się takie zachowania jak: skłonność do fizycznego ataku, irytacji, agresja pośrednia i słowna, a dla kobiet dodatkowo negatywizm. Wrogość natomiast wyraża się w dwóch pod skalach tego testu: podejrzliwości i urazy, a u kobiet dodatkowo w skali poczucia winy. Wg Bussa różnica między agresją a wrogością nie sprowadza się tylko do sposobu ich przejawiania się w zachowaniu, lecz także do różnych przyczyn, które je wywołują. Agresja może być wywołana różnymi czynnikami – zarówno atakiem, frustracja i drażniącymi bodźcami, jak też mieć charakter instrumentalny, natomiast wrogość stanowi głownie generalizowaną odpowiedź na ustawicznie powtarzający się atak, jako bodziec mający największą właściwość wywoływania gniewu.

Rozróżniając agresje i wrogość Buss nie zwrócił uwagi na dwie sprawy- nie uwzględnił różnicy, jaka występuje między zachowaniem, czyli agresją a postawą, czyli wrogością. Badacz zapomniał również o rozróżnieniu agresji na otwartą i ukryta. Wrogość opisywana przez Bussa jest “agresją ukrytą”, natomiast “agresja otwarta” jest wyładowaniem pobudzenia agresywnego w sposób otwarty.

2. Agresja w marzeniach i agresja w zachowaniu.
Agresja ukryta przejawia się w marzeniach i wyobraźni, planowaniu zemsty. Ten rodzaj agresji jest wykrywany przy pomocy technik projekcyjnych, które oparte są na mechanizmie obronnym  projekcji. Przyjmuje się, że ludzie mają skłonność do “rzutowania”, “projekcji” swych myśli, dążeń i pragnień na innych ludzi i przypisywaniu im tego, co w rzeczywistości sami odczuwają (tu: test TAT  obrazkowy). Najczęściej używane techniki projekcyjne to:

1) Eksperymentalnie tworzone sytuacje projekcyjne, w których dziecko bawi się lalkami, ż reguły utożsamiającymi jakieś osoby znaczące lub rówieśników (doll play).
2) Testy percepcji plam nieforemnych, np. sposób postrzegania plam atramentowych przykładowo: dostrzeganie zarysu drapieżnego zwierzęcia, karabinu, świadczy o agresji i innych odczuciach osoby badanej.
3) Testy apercepcji tematycznej (TAT) interpretacja kart, obrazków.
Wytwarzanie u człowieka mechanizmów kontroli zachowania agresywnego poprzez karanie agresji.

III. Wytwarzanie u człowieka mechanizmów kontroli zachowania agresywnego poprzez karanie agresji.

Nawyk agresywnego zachowania powstaje wskutek nagradzania agresji, natomiast wytwarzanie dostatecznie silnych mechanizmów powstrzymujących reakcje agresywne odbywa się w wyniku karania.
Mówiąc o karach, najczęściej mamy na myśli trzy główne ich rodzaje:
- Kary stanowiące bezpośrednią dolegliwość dla człowieka, mające z reguły charakter fizyczny;
- kary polegające na dezaprobacie, potępieniu przez innych ludzi, jeśli tymi osobami są ludzie z którymi jednostka pozostaje w związku uczuciowym (np. rodzice), wówczas mówimy, że kara taka polega na “pozbawieniu miłości”.
- Kara o charakterze wewnętrznym- polega na wyrzutach sumienia, poczuciu winy powstającym wówczas, gdy ktoś postępuje niezgodnie z normami, które zostały zinternalizowane i poprzez to przestrzeganie ich stanowi wewnętrzną potrzebę człowieka (np. uczciwy człowiek, któremu pod wpływem chwili zdarza się przywłaszczyć jakąś rzecz, odczuwa potem wyrzuty sumienia) Dollard zakłada, że kara powstrzymuje agresję, lecz należy ja ograniczyć pewnymi warunkami, tj.:
- Sposób wymierzania kary – ważne jest, aby kara była wymierzona natychmiast po agresji i przez to warunkowo kojarzona z aktem agresji. Konsekwencja w karaniu zachowania agresywnego i zgodność w tym zakresie między osobami karzącymi tak, aby wspomniane uwarunkowanie było dostatecznie silne. Oczekiwanie kary w sytuacji pobudzenia do agresji wytwarza niepokój na tyle silny, aby tłumił skutecznie otwartą agresję. Buss podkreśla, że kara nie powinna mieć charakter osobistego rewanżu za agresję, ponieważ wówczas odbierana jest jako atak i wywołuje silne pobudzenie do agresji u karanego.
- Rodzaj wymierzanej kary – kary fizyczne są mało efektywne w tłumieniu agresji w porównaniu z karami polegającymi na pozbawieniu aprobaty i miłości ze strony osób znaczących (rodziców). Kary fizyczne stanowią dodatkowy model zachowania agresywnego; natomiast kary opierające się na dezaprobacie dużo skuteczniej powodują u karanego internalizację norm (uwewnętrznienie norm i zasad, przyjęcie ich i zaakceptowanie jako własne). Metody oparte na miłości wyraźnie ułatwiają rozwój sumienia i internalizację zakazów społecznie nieaprobowanego zachowania.
- Stosunek karanego do osoby karzącej – w przypadku pozytywnego stosunku emocjonalnego między karanym a karzącym skuteczniejsze są kary formalne wymierzone na podstawie obowiązujących przepisów i regulaminu, pozbawione akcentu osobistego rewanżu. W przypadku, gdy brak jest pozytywnej więzi między karzącym a karanym najefektywniejsze są kary nieformalne, mające charakter osobistego ataku lub rewanżu. W oparciu o system kar i nagród dokonuje się socjalizacji zachowania agresywnego. Sears, Maccoby i Lewin twierdzą, iż zasadnicze znaczenie w zmniejszaniu agresywności u dzieci ma nie tyle częstotliwość i surowość kar, co nieprzyzwalanie na zachowanie agresywne i dezakceptacja tego zachowania przez rodziców. Rodzice najmniej przyzwalający na agresję i stosujący najmniej ostre kary za agresje maja najmniej agresywne dzieci.

Gdy kara za agresje przychodzi z “zewnątrz”, wówczas człowiek unika zachowania agresywnego tylko w tych sytuacjach, których są bardzo podobne lub identyczne z tymi, w których za takie zachowanie go karano. “Zewnętrzna” kontrola zachowania agresywnego skuteczna będzie w stosunkowo nielicznych sytuacjach, w których obawa kary będzie dostatecznie silna. Można, więc przypuszczać, że jednostki, które charakteryzuje “zewnętrzna” kontrola zachowania będą bardziej agresywne od tych, u których kontrola taka opiera się na zinternalizowanych wartościach. Nie tylko karanie za agresję zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia agresji w przyszłości. Podobny efekt osiągnąć można przez zademonstrowanie nieagresywnych sposobów zachowania. Najefektywniejszym sposobem eliminowania zachowania agresywnego jest wzmacnianie nieagresywnych zachowań i tworzenie w ten sposób nawyków nieagresywnego zachowania.

[Czytaj Więcej...]

*** Behawioryzm i Psychoanaliza ***

Koniec XIX w., a szczególnie wiek XX przyniósł ogromny rozwój studiów psychologicznych. Jedną z przyczyn upatruje się w porzucaniu przez wielu uczonych filozofii, która według nich wplątana była w wieczyste spory, których rozstrzygnąć nie potrafi. Psychologia stawała się dla nich nauka opartą na faktach, na założeniach trudnych do zakwestionowania. Oczekiwania dotyczące stworzenia niekwestionowanych podstaw okazały się bezpodstawne. W rzeczywistości doszło do ukształtowania się w psychologii wzajemnie się zwalczających szkół, które nie potrafiły uzgodnić swych podstawowych założeń, co prowadziło do wielkich sporów o kwestie zasadnicze. Spośród licznych szkół psychologicznych ukształtowanych w XX w. Kilka zdobyło szczególną popularność i znaczenie: funkcjonalizm, hormizm, psychologia postaci, behawioryzm i psychoanaliza. Wszystkie te szkoły europejsko – amerykańskie były w opozycji do psychologii uformowanej w XIX wieku. Założenia tej XIX – wiecznej psychologii były następujące: przedmiotem jest świadomość, metodą introspekcja, a zadaniem analiza zebranych poprzez introspekcję faktów, rozłożenie ich na proste składniki. Wspomniane wyżej nowe kierunki powstawały w opozycji do ukształtowanej w XIX w. filozofii “klasycznej”.

Z wymienionych wyżej nowych kierunków jako ostatnie ukształtowały się behawioryzm i psychoanaliza. Ta pierwsza zwana także psychologią obiektywną, zanegowała znaczenie introspekcji, uznała natomiast, że psychologię należy zdefiniować jako naukę o zachowaniu. Zamiast opierać się na świadomości i wspomnianej wyżej introspekcji, psychologia – wg behawiorystów – miała ograniczać pole badawcze do obserwacji organizmu w określonej sytuacji. Psychoanaliza wprowadziła pogląd zupełnie niespodziewany, uznała, że życie psychiczne obok świadomości zawiera także czynniki nieświadome i że właśnie te czynniki są najważniejsze.

Za inicjatora behawioryzmu uchodzi John Watson, który zaczynał od psychologii zwierząt i na niej właśnie postanowił wzorować psychologię ludzi. Wystąpił z szokującą wówczas tezą, że należy z psychologii usunąć pojęcie świadomości. Wielokrotnie podkreślał, że jego psychologia ma podstawy w przyrodoznawstwie, w przeciwieństwie do psychologii tradycyjnej, która według niego miała podstawy w teologicznym mistycyzmie. Wzorem dla behawiorystów była wspomniana wyżej psychologia zwierząt, a także psychologia niemowląt, one to właśnie z natury swojej musiały obywać się bez podstawowych pojęć psychologii tradycyjnej: introspekcji i analizy stanów świadomości. Natomiast tak psychologia zwierząt jak i psychologia niemowląt odwoływały się do doświadczenia zewnętrznego, do faktów, które mógł stwierdzić, sprawdzić zewnętrzny obserwator. Właśnie tą cenną metodycznie właściwość behawioryści postanowili przenieść do psychologii ludzi. Istotne wsparcie behawioryzm – w okresie swego kształtowania – otrzymał ze strony fizjologów, szczególnie Pawłowa. To jego i innych badania usunęły zasadniczą przeszkodę stojącą na drodze behawiorystów. Przeszkoda ta polegała na tym, że uznawano reakcje fizyczne za stałe, a reakcje psychiczne za zmienne, ta sama jednostka na te same podniety reaguje w różnym czasie różnie. Właśnie to nie pozwalało sprowadzić reakcji psychicznych do fizycznych, nakazywało uznać ich odrębność i niezależność. Właśnie Pawłow wykazał, że nie wszystkie reakcje fizyczne organizmów są stałe. Dowiódł istnienia dwóch rodzajów reakcji: stałych i niestałych, czyli warunkowych, nabytych, które wytwarzane są w miarę zdobywania przez jednostkę pewnych doświadczeń.  Przechodząc do omówienia zasadniczych poglądów behawiorystów należy jeszcze raz powtórzyć zasadnicze ich założenie. Świadomość, którą zajmowała się psychologia tradycyjna – według behawiorystów nie mogła być przedmiotem nauki. Uzasadnienie tego podstawowego założenia było następujące: nauki nie może być tam, gdzie nie można sprawdzać wypowiadanych twierdzeń, można zaś sprawdzać jedynie twierdzenia o ciałach fizycznych, nigdy zaś o stanach świadomości, które są prywatną własnością każdego człowieka z osobna i innym nie są dostępne. Z powyższego wynikało twierdzenie behawiorystów, że stany świadomości nie mogły być obiektywnie sprawdzane, dlatego nie mogą być przedmiotem nauki, tym samym metoda introspekcyjna – podstawa psychologii tradycyjnej – była wielkim nieporozumieniem.

Powyższe przesłanki uzasadniały twierdzenie, że introspekcja nie może być metodą nauki, a świadomość nie może być jej przedmiotem. Kolejnym krokiem behawiorystów było stwierdzenie, że świadomość nie ma znaczenia dla ludzkiego życia i nie ma wpływu na zachowanie się człowieka, a jest jedynie dodatkiem do procesów fizycznych. Kolejny krok prowadzi? do stwierdzenia, że świadomości nie ma. Dochodzimy do wyraźnie sformułowanego stanowiska behawiorystów, że świadomość nie ma wpływu na zachowanie się jednostek.  Przedmiotem psychologii według behawiorystów stawało się wyłącznie zachowanie się jednostek. Streścić istotę psychologii można w związku z powyższym w sposób następujący: jeśli dana jest określona sytuacja, to jak zachowa się w niej jednostka i odwrotnie, jeśli jednostka zachowała się w określony sposób, to jaka sytuacja dane zachowanie spowodowała ? Behawioryzm zachowanie się człowieka rozumiał bardzo szeroko. Zaliczono tutaj wszelkie czynności fizyczne człowieka m. in. wydzielanie gruczołów, spanie, ale też malowanie obrazów i aktywność publiczną. W związku z powyższym psychologia behawiorystów sprowadzała swoje zainteresowanie do bodźca i reakcji. W reakcji biorą udział: receptory, czyli narządy, za pomocą których organizm ludzki odbiera podniety, efektory, czyli te narządy, za pomocą których dokonuje reakcji oraz system nerwowy, który stanowi system komunikacji między receptorami i efektorami.

[Czytaj Więcej...]